| Um netútgávuna | Formæli | Nýtsluleiðbeining | Rættskrivingarreglur | Styttingar |
Nżtsluleišbeining
Yvirlit
Stavirnir į, ķ, ó, ś og ż standa ikki saman viš a, i, o, u og y longur, men hvųr sęr ķ stavrašnum. T.e. a kemur undan į, i undan ķ, o undan ó, u undan ś og y undan ż. Harumframt kemur d undan š.
Leitoršiš er sjįlvt oršiš, iš greinin er um; taš hevur grovan prentstķl. Navnorš standa vanliga ķ hvųrfalli, lżsingarorš ķ kallkyni og sagnorš ķ navnhįtti. Viš hvųrt standa bend oršsniš sum leitorš, og tį veršur vķst til hųvušsformin (t.d. ųrk sķ ark, rom sķ ramur, loypur sķ leypa, eldri sķ gamal, ašra sķ annar). Bend sniš av navnoršum, sum ikki eru varšveitt ķ hvųrfalli, standa sum leitorš, t.d. rommum.
Av eyšsżndum samansettum oršum stendur stundum fyrri lišur sum leitorš, og seinni lišir ķ stavraš standa viš ongari tżšing. Stundum stendur merking viš fyrra liš, sķ t.d. drįps-, hįlv-.
Er seinni lišur ķ samansettum orši ikki til sum sjįlvstųšugt orš, stendur hann sum leitorš, sķ t.d. -glettur, -lķvašur.
Ķ fųroysku-donsku oršabókunum er samansett leitorš "kloviš" soleišis, at fyrri partur stendur į odda ķ einum bólki skildur frį seinna parti viš skįkstriku og sķšan mangan langt raš viš seinni pųrtum viš bindistriku framman. Royndir vķsa, at ofta er ilt at finna oršini, tį iš tey standa soleišis ķ tvķningum. Tķ hevur ķ hesari oršabókini veriš valt at lata leitoršini standa ķ sķni fullu longd, so at tey soleišis skuldu veriš eyšfunnari. Sami hįttur er nżttur ķ oršalistanum ķ Fęrųsk Anthologi II.
Eru tvey ólķk leitorš einsvoršin til stavseting, t.e. einsstavaš, stendur upphevjaš tal eftir hvųrt oršiš til at skilja tey sundur, sķ t.d. andstųša, iš hvųrt sęr er navnorš (andstųša1) og sagnorš (andstųša2).
Viš summi orš ķ oršabókini er framburšur ljóšskrivašur ķ hornklombrum [ ]. Teknini eru tey vanligu ķ altjóša ljóšskrift, tó nakaš einfaldaš. Eitt nś veršur hjįheršing ikki markaš, ei heldur įblįstur ella linur framburšur av p, t og k. Longd veršur ikki višmerkt į tvķljóšum, t.d. [ai] (ikki [ai:]). Raddloysi veršur heldur ikki markaš.
Ljóšskriftin endurgevur ķ stórum drįttum framburšin ķ mįlinum ķ Sušurstreymoy, t.e. at t.d. ó veršur ljóšskrivaš [ɔu], ei veršur ljóšskrivaš [ai], og stutt ó veršur ljóšskrivaš []. Tó veršur munur gjųrdur į t.d. -ir og -ur ķ endingum.
Framburšur er ikki višmerktur, uttan tį iš frįvik eru frį vanligum ljóšreglum, ella tį iš ivi kann vera um framburšin, tį at vķsa į tann, iš ręttur er, ella į fleiri enn ein mųguligan. T.d. vķsir avlķvis [au-], at fyrri lišur veršur soleišis framborin og ikki [ɛav-], aftanlestur [-ft-] vķsir, at fyrri lišur veršur framborin [aftan-], fįvitska [-vɩska] vķsir, at t fellur burtur ķ framburšinum. Vanliga veršur ljóšskrivašur bert tann parturin ķ oršinum, har iš taš óregluliga fyribrigdiš er, t.d. sangari [sang-], tinna [-dn-]. Er oršiš t.d. einstavaš, ella hevur taš fleiri frįvik ķ sęr, veršur taš alt ljóšskrivaš, t.d. feigš [fai], akademi [akadeˈmi:]. Bindistrika kemur ķ stašin fyri burturśrlagdan oršlut. Onnur frįvik kunnu vera, at ll veršur framboriš sum [l:] (og ikki sum [dl]), t.d. ball2 [bal:], rn veršur framboriš sum [rn] (og ikki sum [dn]), t.d. firnast [-rn-]; barndųmi [ban-] sipar til, at r fellur burtur ķ fyrra oršliši; orš, iš t.d. byrja viš ki-, ke-, key-, gi-, ge-, verša ljóšskrivaš, tį iš tey ikki hava regluligan framburš, t.d. gilla [gɪl:a] o.s.fr.; orš viš -ank- og -ang- verša ljóšskrivaš, tį iš framburšurin er [ank] og [ang] (og ikki [ɛnk] og [ɛng], t.d. banki [banʧɪ], tangi2 [tanʤɪ]. Stundum verša fleiri enn ein framburšur višmerktir, t.d. aftna [atna, akna, a(f)tna], avmęltur [au-, av-, am-]. Viš orš viš dóms- sżnir framburšurin [dɔums-], at fyrri lišur veršur ikki regluliga framborin. Viš t.d. drifta sżnir ljóšskriftin [-t:-, -ft-], at oršiš veršur framboriš bęši [drɪt:a] og [drɪfta]. Ljóšskriftin viš t.d. avgap [ag-, au-] sżnir, at fyrri lišur veršur styttur ķ framburši. Ķ slķkum fųri veršur vanliga fyrsta ljóš ķ seinna liši tikiš viš ķ ljóšskriftina, t.d. avgamal [ag-]. Ķ mongum fųrum er ivi um, hvųrt sjįlvljóš ķ fyrra liši ķ samansettum orši er stutt ella langt ķ framburši. Tį er eingin framburšur višmerktur. Ķ oršum sum sųga og rųša er sušuroyarframburšur tilskilašur.
Vanliga hevur bert leitoršiš ljóšskrift, men ķ einstųkum fųrum verša bendir formar ljóšskrivašir, t.d. bendil bendlar [-nl-], bilgjast bilgdist [-ld-].
Viš samansett orš er framburšur vanliga bert višmerktur viš fyrsta oršiš ķ eini rųš. Viš oršiš gullband stendur framburšurin [gʊl-], men tey eftirfylgjandi oršini gullbikar, gullbjųlla og gullborin hava ikki framburš višmerktan, tķ at gull- ķ fyrra liši teirra hevur sama framburš sum ķ oršinum gullband, fyrsta orši ķ rųšini.
Ljóštekniš : merkir longd, t.d. afrikani [-ˈka:-]. ˈ merkir heršing. Um heršing ikki er į fyrra ella fyrsta stavilsi, veršur hon višmerkt, t.d. fariseari [-ˈs-], abrikosa [ˈk-], balstżrigur [-ˈs-].
Dųmi
| a | rann [ran:] | h | hattur [hat:ʊr] | r | renna [rɛn:a] |
| a: | tomat [toˈma:t] | i: | hin [hi:n] | s | standa [standa] |
| a | mašur [mɛavʊr] | ɪ | fittur [fɪt:ʊr] | ʃ | skip [ʃi:p] |
| ɔa | hįlur [hɔalʊr] | ʊi | sżta [sʊita] | ʂ | storkna [stɔʂna] |
| ɔ | hįlsur [hɔlsʊr] | j | jųrš [jų:r] | t | tiga [ti:ja] |
| ai | feitur [faitʊr] | k | kamar [kɛamar] | ʧ | keypa [ʧɛipa] |
| b | bera [be:ra] | l | linur [li:nʊr] | u: | suša [su:wa] |
| d | detta [dɛt:a] | m | mśs [mʉus] | ʊ | sunnan [sʊn:an] |
| ʤ | gera [ʤe:ra] | n | nįtt [nɔt:] | ʉu | sśrur [sʉurʊr] |
| e: | frekur [fre:kʊr] | o: | hon [ho:n] | ʏ | skjśrt [ʃʏrt] |
| ɛ | gekkur [ʤɛk:ʊr] | ɔ | hond [hɔnd] | v | vargur [vargʊr] |
| ɛi | deyvur [dɛivʊr] | ɔi | goyma [gɔima] | w | duga [du:wa] |
| f | fornur [fɔdnʊr] | ɔu | stórur [stɔurʊr] | ų: | sųrur [sų:rʊr] |
| g | gapa [gɛapa] | p | pinnur [pɪn:ʊr] | | fųrningur [frnɪŋgʊr] |
Viš samansett orš er bending ikki tilskilaš, men hon stendur viš oršiš, iš er seinni lišur ķ samansettum orši. Viš hvųrt leitorš er bendingartal, iš vķsir til bendingaryvirlit aftast ķ bókini. Viš navnorš eru uppgivnar hvųrsfalsending ķ eintali og hvųrfalsending ķ fleirtali. Viš įvķs navnorš, t.d. tį iš hjįljóšsstavir eru einfaldašir, t.d. fjall, fjals, er benda oršiš skrivaš fult. Tį iš hvųrsfall ķ eintali og hvųrfall ķ fleirtali hevur sama sniš sum leitoršiš, stendur aldutekn (~) ķ stašin fyri bending, sķ t.d. hirs. Višvķkjandi sagnoršum er reglan tann, at sterkt bend sagnorš verša bend ķ hųvušstķšunum og veikt bend bert ķ tįtķšini. Sterkt bend sagnorš verša skrivaš ķ heilum lķki ķ bendingini, sķ t.d. renna2. Viš veikt bend sagnorš stendur bert bendingarending, sķ t.d. anda, sigla. Er ljóšskifti ella onnur broyting ķ stovninum, veršur benda oršiš skrivaš fult, sķ t.d. byggja, rųša2, heingja. Hjį ja-sagnoršum veršur eisini nśtķšarsniš tilskilaš, sķ t.d. dynja. Ķ einstųkum fųrum veršur bošshįttur tilskilašur. Sķ bendingarskipan.
Viš hvųrt leitorš stendur stytting fyri tann oršaflokk, iš taš hoyrir upp ķ, t.d. k kallkyn (navnorš), l lżsingarorš, s sagnorš o.s.fr. Sķ styttingalista.
Ķ stųšum er ymist tilskilaš ķ klombrum, iš kann kasta ljós į oršiš, eitt nś hvat yrkisųki, taš hoyrir til, t.d. lęknafrųši (lękn.), plantufrųši (plfr.), bjargamįl (bjarg.), seyšalitur (seyšal.), kortspęl (kortsp.), talv (talv) o.s.fr., ella um taš er stašbundiš (stb.), sjįldsamt (sj.), śr gomlum mįli (gl.), sųguligt (sųg.) o.s.fr., ella hvat stķlvirši, taš hevur, t.d. bķbliumįl (bķbl.), barnamįl (barn.), talaš mįl (tlm.), kvęšamįl (kvęš.), óvandaš mįl (óvand.), o.s.fr. Hesar styttingar standa viš smįari skįkskrift ķ klombrum undan merkingini. Sķ styttingalista.
Sķšan veršur lżst so neyvt, sum gjųrligt er, tann merking, iš oršiš hevur. Ilt er ofta ķ stuttum at skilmarka oršmerking. Til betur at lżsa oršiš verša aftur at skilmarkingini sett samheiti; taš eru orš, sum heilt ella lutvķst hava somu merking sum leitoršiš. Soleišis kann bókin ķ įvķsan mun gera gagn sum samheitabók. Ofta er so, at orš hevur fleiri enn eina merking. Tį iš so er, verša tęr ymsu merkingarnar talmerktar og hvųr lżst undir sķnum merkingartali (1 2 ). Ķ summum greinum eru undirmerkingar, iš eru merktar viš tųlum (1 2 ). Meginreglan er, at merkingar eru soleišis skipašar, at tann, iš vanligast er, stendur fremst og soleišis śteftir. Sišur er hjį mongum at seta elstu merkingina fremst og sķšan eftir "aldri", men henda oršabók er fyrst og fremst ętlaš at vera samtķšaroršabók, og tķ eru merkingarnar skipašar eftir tķ sjónarmiši. Ofta stendur orš lżst bert viš einum samheiti. Tį veršur vęntaš, at nżtarin leitar undir tķ oršinum eftir nęrri frįgreišing. Eftir dųmi standa javnan merkingar. Er dųmismerkingin skerd, t.e. lżsir ikki alt dųmiš, stendur hon ķ klombrum. Vķst veršur til einsstavaš orš viš tali og til orš viš merking viš tali ķ klombrum, t.d. sildagrunnur "grunnur 1 (2) har iš sildafiskur fęst" (2. merking ķ greinini grunnur 1). (Hetta er ųšrvķsi enn ķ prentašu śtgįvuni, har tųlini standa undir hvųrjum ųšrum).
Til at styšja upp undir oršlżsingar standa ķ stųšum teknašar myndir viš greinirnar.
Stundum verša givnar eykaupplżsingar, iš eru knżttar at merkingini. Hetta eru višmerkingar, iš standa viš smįari skrift ķ klombrum. Tęr lżsa vanliga partar av skilmarkingini, tį iš ikki alt kann greinast ķ merkingini. Višmerkingin stendur annašhvųrt framman ella aftan fyri merkingina, tó stundum inni ķ merkingini. Stendur višmerking framman fyri merking, er hon vanliga stutt og greiš, t.d. (um seyš), (į bįti) o.s.fr., stendur hon aftanfyri, er hon vanliga longri, t.d. (um treiskt fólk el. ólżšiš barn). Stundum stendur višmerking ķ stašin fyri merking, t.d. viš mišalvarpingar.
Viš einstakar oršabólkar verša altjóša (latķnsk) frųšiheiti tilskilaš. Hesir bólkar eru ķ hųvušsheitunum djóra- og plantunųvn og orš śr lęknafrųši, sįlarfrųši og mįlfrųši. Frųšiheitini eru viš skįkskrift ķ klombrum aftan į merking.
Višvķkjandi plantufrųši og djórafrųši (t.e. djór, fuglar og fiskar) skal verša gjųrt vart viš: Standa tvey latķnsk heiti eftir merkingina, er taš slekt (genus) og slag (species). Stendur bert eitt latķnskt heiti, er taš slekt. Tó veršur stundum bert ęttin (familia) upplżst, men hesi heiti eru eyškend viš taš, at višvķkjandi plantum eru sķšstu stavirnir altķš -aceae, višvķkjandi djórafrųši -dae. T.d.
| Ętt: | blįkolluęttin (Violaceae) |
| Slekt: | blįkolla (Viola) |
| Slag: | fjallablįkolla (Viola canina) |
| Ętt: | grindalokkur (Tipulidae) |
| Slekt: | mśs (Mus) |
| Slag: | kalvi (Hippoglossus hippoglossus) |
Aftan į merking kemur tķšum dųmi um oršiš ķ setningi ella oršafelli. Roynt hevur veriš at finna góš og lżsandi dųmi um oršiš ķ tķ samheingi, sum taš vanliga kemur fyri. Flest dųmi eru tikin śr sešlasavninum į Fųroyamįlsdeildini, annašhvųrt tey eru śr skrivašum ella talašum mįli. Viš hvųrt eru dųmi tillagaš, eitt nś stytt, tį iš taš tykir hóska, men taš vanliga er at taka dųmini at kalla, sum tey eru. Hendingadųmi hevur ritstjórnin sjįlv gjųrt. Dųmini eru viš skįkskrift. Óbent leitorš veršur stytt viš aldutekni (~) ķ dųmum.
Dųmini verša lżst viš merking, um tey ikki verša hildin at lżsa seg sjįlv. Stundum veršur tó viš sķ vķst til ašra grein, har iš dųmiš veršur lżst.
Serstakliga ķ longum sagnoršsgreinum og hjįoršsgreinum eru sonevnd undirleitorš. Tey eru viš grovari skrift til at gera tey lęttari at finna. Ķ longum sagnoršsgreinum sżnir undirleitoršiš sagnorš + fyriseting ella hjįorš, afturbendar formar, mišalsųgn og lżsingarhįtt ķ nśtķš og tįtķš. Ķ longum hjįoršsgreinum sżnir undirleitoršiš fyriseting + hjįorš.
Aldutekn veršur ikki nżtt her, hóast oršiš hevur sama sniš sum leitoršiš.
Heimildir verša tilskilašar, tį iš illa ber til at greiša til fulnar, hvat iš leitorš ella dųmi merkir. Ikki gerst altķš viš fįum oršum at lżsa torgreiddan spurning. Tķ veršur viš stytting vķst til rit, har iš evniš er betur śtgreint. Tilvķsing til heimild stendur ķ klombrum aftarlaga ķ greinini. Navn į hųvundi stendur stytt undan titlinum, t.d. RJ Royviš, MEP Konglar, RR Plantul., MįR Dżral., og sķšan sķšutališ.
Styttingin (Sv) merkir, at orš ella dųmi eru frį J.C. Svabo ella Nicolai Mohr (Dictionarium Fęroense), og (Ev) sipar til oršabók A.C. Evensens. Hetta veršur bert tilskilaš, tį iš hesar heimildir eru einsamallar um orš ella dųmi. Sķ styttingalista.
Viš einstųk orš stendur samsvarandi śtlendskt orš. Er taš lķtiš kent fųroyskt orš, t.d. nżggjyrši, iš er komiš ķ stašin fyri betur kent fremmandaorš, ella lķtiš kent heiti į tųkniligum fyribrigdi, er tųrvur į fremmandum samheiti. Taš er smidligari enn langar umskrivingar til at śtgreina fųroyska oršiš. Fremmandu samdųmini standa ķ hornklombrum, vanliga aftast ķ greinini. Oftast eru tey donsk, men ikki so sjįldan ensk, og viš hvųrt į ųšrum mįlum. T.d. hugburšur [da. holdning, en. attitude], hugasamband [da. association]. Sķ styttingalista.
Ķ skilmarkingum og višmerkingum veršur vikiš frį vanligum reglum um kommaseting. Ķ hesi oršabók veršur komma bert nżtt til at skilja ķmillum samheiti ķ skilmarkingum og ikki millum partar ķ heilsetningi; hetta er gjųrt til at sleppa frį misfatanum. Tó veršur komma nżtt ķ upprokning. T.d. fuglur "tvķfųtt ryggdżr iš hevur fjųšur, veingir og nev, og verpur egg." Men ķ dųmum stendur komma altķš eftir vanligum reglum. Sķ ręttskrivingarreglur.